Meddah Nedir?

Kelime anlamı

Meddah (Arapça: مدّاح), “medh” yani övgü kökünden gelir; öven, metheden kişi demektir. Farsçada aynı karşılık için maddah (مداح) kullanılır.

Ehl-i Beyt geleneğinde meddah, meclislerde Peygamber Efendimiz ve Ehl-i Beyt hakkında yazılmış eserleri okuyan kişidir. Bu eserler kimi zaman bir mersiye, kimi zaman doğum günlerine ait bir methiye, kimi zaman doğrudan yakarış içeren bir münacattır.

İki farklı meddah geleneği

Türkiye’de bu kelime iki ayrı geleneği anlattığı için sık sık karışıklık yaşanır:

• Halk edebiyatındaki meddah: Kahvehanelerde tek başına sahne alan, taklit ve hikâye anlatımıyla seyirci eğlendiren sanatçı. Osmanlı dönemi şehir kültürünün önemli bir figürüdür.
• Ehl-i Beyt geleneğindeki meddah: Dinî meclislerde ezgili eser okuyan kişi. Amaç eğlendirmek değil, meclisi ortak bir duyguda buluşturmaktır.

Bu sitede ve arşivdeki tüm sayfalarda ikinci anlam kullanılır. Aynı kelimenin iki geleneği de “övmek/anlatmak” fiilinden türemiştir, ama icra biçimleri ve bağlamları tamamen farklıdır.

Meddahın meclisteki rolü

Meddah, meclisin akışını yöneten kişidir. Tipik bir programda:

• Açılışı yapar. Genellikle ağır tempolu, anlatıya dayalı bir eserle başlanır.
• Duyguyu kademeli yükseltir. Eser sırası rastgele değildir; meclis sakinden yoğuna doğru ilerleyecek şekilde kurgulanır.
• Topluluğu icraya dahil eder. Nakaratlar hep birlikte söylenir, sinezen ritmi meddahın temposuna göre şekillenir.
• Meclisi kapatır. Kapanış çoğunlukla dua ya da münacat ile yapılır.

İyi bir meddah yalnızca güzel ses değil, meclisi okuma becerisi de gerektirir: topluluğun hâline göre tempoyu ve eser seçimini değiştirebilmek bu işin en zor tarafı sayılır.

Mersiyehan, nevhahan, ravzahan

Gelenekte birbirine yakın birkaç terim daha vardır:

• Mersiyehan — özellikle mersiye okuyan kişi.
• Nevhahan — nevha formundaki ağıtları okuyan kişi.
• Ravzahan — meclislerde Kerbelâ olayını anlatan, ağırlıklı olarak nesir anlatıya dayanan kişi.
• Meddah — bunların hepsini kapsayabilen genel terim.

Pratikte aynı kişi bir mecliste hem ravza okuyup hem sinezen yönetebilir; bu ayrımlar kesin meslek tanımlarından çok işlevleri anlatır.

Üslup ve makam

Meddahların üslubu bölgeye göre belirgin şekilde değişir. İran geleneğinde makam geçişleri ve nefes kullanımı öne çıkar; Azerbaycan icralarında yerel ezgi kalıpları duyulur; Anadolu’da ise Türkçe eserlerde halk müziği etkisi hissedilir.

Aynı eserin farklı meddahlar tarafından okunmuş kayıtlarını karşılaştırmak, bu üslup farklarını duymanın en iyi yoludur. Arşivde çoğu eserin birden fazla icrası bulunur.

Gelenek nasıl aktarılır?

Meddahlık için kurumsal bir eğitim ya da diploma sistemi yoktur. Gelenek büyük ölçüde usta-çırak ilişkisiyle aktarılır: genç okuyucular meclislerde büyüklerini dinleyerek, önce nakaratlara eşlik ederek başlar, zamanla kendi eserlerini okumaya geçer.

Beklenen yalnızca ses değildir; okunan metnin içeriğine hâkim olmak, meclisin edebini gözetmek ve topluluğun duygusunu yönetebilmek de işin parçası sayılır.

Son yıllarda bu aktarım büyük ölçüde kayıtlar üzerinden de ilerliyor. Bir meddahın üslubu, artık yalnızca bulunduğu şehirdeki meclislerle sınırlı kalmıyor; kayıtlar aracılığıyla başka ülkelerdeki okuyucuları da etkiliyor. Arşivdeki eserlerin farklı coğrafyalardan gelmesine rağmen benzer kalıplar taşımasının sebeplerinden biri budur.

Arşivdeki meddahlar

Sinezen arşivinde 164 meddahın toplam 4156 eseri bulunuyor. Her meddahın kendi sayfası vardır; oradan tüm eserlerini dinleyebilir, seçtiklerinden çalma listesi oluşturabilirsin.

Ehl-i Beyt meddahları listesine göz atarak başlayabilirsin.

Eser kimin: şair, besteci ve meddah

Bir eser dinlerken çoğu zaman yalnızca meddahın adını görürüz; oysa arkasında genellikle birkaç kişi vardır:

• Şair — sözleri yazan kişi.
• Besteci — ezgiyi kuran kişi; kimi zaman meddahın kendisidir.
• Meddah — eseri icra eden, meclise taşıyan kişi.

Sözlü gelenekte bir eseri yaygınlaştıran çoğunlukla icracıdır; bu yüzden eserler halk arasında şairin değil, meddahın adıyla anılır. Arşivdeki sınıflandırma da bu pratiği takip eder: eserler okuyan kişiye göre gruplanır.

Arşivde öne çıkan meddahlar

Aşağıdaki liste, arşivde en çok esere sahip meddahları gösterir. İsme tıklayarak o meddahın tüm eserlerini dinleyebilirsin:

• Haj Mahmoud Karimi — 288 eser
• Hossein Taheri — 269 eser
• Seyed Reza Narimani — 235 eser
• Seyed Majid Bani Fatemeh — 231 eser
• Mohammad Hossein Puyanfar — 231 eser
• Amir Kermanshahi — 226 eser
• Mohammad Hossein Haddadian — 205 eser
• Mehdi Rasouli — 191 eser
• Hossein Sotoudeh — 157 eser
• Hossein Ataei — 145 eser

Bu liste arşiv büyüdükçe kendiliğinden güncellenir. Tam liste için meddahlar sayfasına bakabilirsin.

Meddah dinlerken nelere dikkat edilir?

Geleneğe yeni başlayan biri için hangi eserden başlanacağını seçmek zor olabilir. Birkaç pratik öneri:

• Önce güne göre seç. Hangi dönemdeysen o kategoriden başlamak en doğal yoldur; kategoriler sayfası bu ayrımı yapar.
• Bir meddahta kal. Aynı okuyucunun birkaç eserini arka arkaya dinlemek, üslubunu tanımanı kolaylaştırır.
• Sözlere bak. Eserlerin çoğunda sözler sayfada yer alır; metni takip etmek anlatıyı çok daha anlaşılır kılar.
• Aynı eserin farklı icralarını karşılaştır. Popüler eserler birden fazla meddah tarafından okunmuştur; aradaki fark geleneğin zenginliğini gösterir.

Sıkça sorulan sorular

İlgili sayfalar